Pengguna peralatan bengkel seperti alat tangan dan mesin sentiasa terdedah kepada bahaya jika berlaku penyalahgunaan atau kecuaian. Oleh itu, peraturan dan undang-undang keselamatan bengkel wajib difahami dan dipatuhi bagi mengelakkan kemalangan serta kerosakan harta benda.
Kemalangan di bengkel terbahagi kepada dua punca utama:
🔸 A. Kecuaian Manusia
Sikap tidak bertanggungjawab.
Menyalahgunakan peralatan untuk bergurau (cth: sembur udara termampat ke arah kawan).
Tidak mematuhi tanda amaran (cth: merokok di kawasan mudah terbakar).
🔸 B. Keadaan Peralatan, Mesin dan Kerja
Logam keras/bertepi tajam – menyebabkan luka.
Serpihan logam panas – boleh melecur.
Bahagian mesin bergerak (gear, takal, tali sawat) – boleh memerangkap tangan/pakaian.
Peralatan berat jatuh – boleh mencederakan anggota.
Kerosakan elektrik – boleh menyebabkan kebakaran atau renjatan.
Lantai licin akibat minyak atau gris – menyebabkan terjatuh.
Asid – boleh melecur jika terkena kulit.
Jaga kebersihan setiap masa.
Bertanggungjawab terhadap keselamatan diri.
Timbang rasa terhadap rakan.
Hargai hasil kerja dan elakkan sikap sambil lewa.
Tidak gopoh ketika menjalankan kerja amali.
Pakai pakaian bengkel yang sesuai (elak pakaian longgar).
Pakai kasut keselamatan – lindungi kaki dari objek tajam/berat.
Guna pelindung mata – elak serpihan logam masuk ke mata.
Elak pakai barang kemas/jam tangan – boleh tersangkut pada mesin.
Jangan bergurau semasa bekerja.
Rambut pendek/kemas – rambut panjang mudah tersangkut mesin.
Pakai sarung tangan kulit untuk kerja panas (kimpalan, tuangan dll.).
Pasang alat pelindung pada bahagian merbahaya:
Takal & tali sawat
Mata alat (kisar, gerudi, gergaji)
Gear
Roda pencanai
Mesin mesti ada suis keselamatan & suis saling kunci.
Lakukan pembumian elektrik dengan betul.
Pastikan fius sesuai untuk elak beban lampau.
Jangan pegang alat tajam secara langsung.
Buang tepi tajam pada bahan kerja.
Lapor pada guru jika alat keselamatan hilang atau rosak.
Matikan suis kuasa selepas digunakan atau sebelum membersihkan mesin.
Kekemasan dan kebersihan tempat bekerja bukan sahaja dapat mengelakkan kemalangan, malah boleh meningkatkan kecekapan kerja. Oleh itu, langkah-langkah berikut perlu diberi perhatian:
Jangan biarkan alatan dan bahan bersepah di atas lantai atau di sekeliling mesin.
➤ Ini boleh mengelakkan kejadian terlanggar, tersepak, terantuk atau terpijak.
Elakkan tumpahan minyak atau gris di atas lantai.
➤ Minyak adalah licin dan boleh menyebabkan tergelincir dan jatuh.
Tatal dan serpihan logam jangan dibiarkan bersepah.
➤ Selepas selesai kerja, mesin dan tempat kerja wajib dibersihkan.
Bengkel hendaklah:
Mempunyai ruang kerja yang mencukupi.
Mempunyai cahaya terang dan pengudaraan yang baik.
Ada laluan khas (gangway) untuk pergerakan.
Lengkap dengan rak penyimpanan alatan dan bahan.
Alat tangan mesti disusun kemas dan teratur.
Kebanyakan mesin dan peralatan di bengkel menggunakan kuasa elektrik. Bahaya elektrik tidak boleh dipandang ringan kerana arus elektrik tidak kelihatan, tetapi sangat berbahaya.
1. Renjatan Elektrik
Punca:
Kabel rosak atau terdedah
Tiada sambungan pembumian
Alat pelindung arus kebocoran rosak
Sambungan elektrik dibuat oleh orang yang tidak bertauliah
Tangan basah memegang alat elektrik
Plug tiada pembumian
Sambungan litar yang salah
2. Kebakaran Elektrik
Punca:
Kabel tidak sesuai dengan arus yang dibawa
Fius tidak sesuai
Kilat
Pelindung arus gagal bertindak semasa litar pintas berlaku
Gunakan pembumian yang sempurna – pastikan fius, pemutus litar, penangkap kilat dan alat pelindung berfungsi.
Elakkan guna alat elektrik dengan kabel atau suis yang rosak.
Jangan guna peralatan elektrik di tempat basah atau dengan tangan basah.
Dilarang buat ubah suai sendiri pada pendawaian atau mesin elektrik tanpa kebenaran.
Kebakaran bahan pepejal mudah terbakar – kayu, kain, kertas, sampah (terutamanya di kawasan kimpalan, relau haba, tempa & tuangan).
Kebakaran bahan cecair mudah terbakar – petrol, minyak gris, cat, alkohol, asid, gas.
Kebakaran elektrik – berpunca daripada pendawaian rosak atau pemasangan yang salah.
Simpan bahan mudah terbakar di tempat yang selamat.
Sediakan alat pemadam api yang sesuai dan mudah dicapai.
Letakkan pemadam api pada dinding pada ketinggian sesuai dan tidak terlindung.
Gunakan pakaian tahan haba semasa kerja berisiko tinggi.
Lakukan latihan kecemasan kebakaran – biasakan diri dengan bunyi loceng dan lokasi pintu kecemasan.
| Jenis | Kegunaan Utama |
|---|---|
| Kartrij Air | Untuk bahan pepejal seperti kayu dan kertas |
| Buih | Untuk kebakaran cecair (petrol, minyak) |
| Karbon Dioksida (CO₂) | Untuk kebakaran elektrik |
| Serbuk Kering | Sesuai untuk pelbagai jenis kebakaran |
| Pasir | Alternatif bagi memadam api kecil |
📌 Nota: Rujuk Jadual 1.1 untuk padanan jenis kebakaran dengan alat pemadam api yang sesuai.
📊 Jadual diawah: Padanan Jenis Alat Pemadam Api dan Kegunaannya
| Jenis Pemadam Api | Jenis Kebakaran | Contoh Bahan Terbakar | Catatan |
|---|---|---|---|
| Kartrij Air (Water) | Kelas A – Bahan pepejal mudah terbakar | Kayu, kain, kertas, sampah | Jangan guna untuk kebakaran elektrik. |
| Buih (Foam) | Kelas A & B – Pepejal & cecair mudah terbakar | Minyak, petrol, cat | Boleh digunakan untuk tumpahan cecair. |
| Karbon Dioksida (CO₂) | Kelas B & C – Cecair mudah terbakar & kebakaran elektrik | Minyak, petrol, papan litar | Sesuai untuk alat elektrik aktif. |
| Serbuk Kering (Dry Powder) | Semua kelas – Bahan pepejal, cecair mudah terbakar, gas, logam | Minyak, gas, logam ringan | Serba guna (multi-purpose). |
| Pasir (Sand) | Kecil – Cecair mudah terbakar, logam | Minyak, aluminium, magnesium | Sesuai digunakan untuk api kecil, tuangan. |
| Kelas | Jenis Kebakaran | Contoh Bahan Terbakar |
|---|---|---|
| Kelas A | Pepejal mudah terbakar | Kayu, tilam, kertas, perabot |
| Kelas B | Cecair mudah terbakar | Petrol, minyak, cat, varnis |
| Kelas C | Peralatan elektrik & jentera berkuasa elektrik | Transformer, papan suis, pendingin udara |
| Kelas D | Logam aktif yang terbakar | Natrium, kalium |
Jenis serbuk kering (Dry Powder) boleh digunakan untuk semua kelas kebakaran termasuk Kelas D (logam reaktif).
Pilih alat pemadam api yang sesuai dengan jenis bahan terbakar untuk mengelakkan letupan atau kegagalan memadam api.
Setiap bengkel wajib mempunyai peti pertolongan cemas.
Peti mestilah diletakkan di tempat mudah dicapai dan berlabel jelas.
📌 Rujuk Jadual 1.2 untuk senarai ubat dan fungsinya.
| Nama Ubat / Alatan | Kegunaan dan Rawatan |
|---|---|
| Salvach | Untuk merawat luka dan kudis |
| Gentian Biru (Blue Solution) | Untuk merawat luka atau kudis |
| Larutan Iodin | Untuk membasmi kuman pada luka |
| Ubat Cuth (Contohnya: Camphor) | Untuk menyedarkan mangsa yang pengsan |
| Kapass | Untuk menyapu ubat atau membersih luka |
| Dressing Strip / Eplast | Untuk menutup luka kecil |
| Plaster (adhesive) | Untuk menampal luka kecil dan luka gores |
| Kain Pembalut (Bandage) | Untuk membalut luka atau menyokong anggota yang terseliuh |
| Krim Antiseptik | Untuk merawat kudis besar atau bernanah |
| Radian Massage | Untuk merawat sakit otot, mengurut dan memanaskan badan |
| Gauze Sterile (5x5) | Untuk rawat luka yang besar, mencegah jangkitan |
| Krim Antilecur | Untuk merawat kulit yang melecur atau terbakar |
| Pil Penahan Sakit (Painkiller) | Untuk meredakan sakit atau pening |
| Minyak Urut | Untuk disapu pada bahagian yang terseliuh, terseliuh ringan atau bengkak |
Jika pelajar mengalami kecederaan ringan:
Berikan rawatan segera.
Maklumkan kepada guru atau orang bertanggungjawab.
Langkah asas:
Cuci luka dengan air bersih
Sapukan ubat luka (iodin / antiseptik)
Tutup luka dengan plaster atau pembalut
Untuk kecederaan lebih teruk – segera dirujuk ke guru atau ke klinik/hospital.
Matikan bekalan elektrik di suis utama.
Jika tidak boleh, alihkan mangsa menggunakan bahan penebat (kayu, kain kering, sarung tangan getah).
Jauhkan bahan konduktor seperti air, besi, zink dari kawasan kemalangan.
Periksa pernafasan mangsa, dan beri bantuan CPR atau bantuan pernafasan:
Kaedah Holger-Nielsen
Mulut ke mulut
Mulut ke hidung
Schafer
CPR (pemulihan jantung dari luar)
Laporkan kepada pasukan pertolongan cemas.
Rawat kecederaan yang kelihatan.
Elak orang ramai mengerumuni – selimutkan mangsa untuk panaskan badan.
Hantar ke klinik/hospital secepat mungkin.
Terdapat beberapa akta dan peraturan penting yang perlu diketahui dan dipatuhi bagi menjamin keselamatan, kesihatan dan kebajikan di bengkel.
1. Akta Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan 1994 (AKKP 1994)
(Occupational Safety and Health Act 1994 – OSHA 1994)
Menjamin keselamatan, kesihatan dan kebajikan pekerja di tempat kerja.
Majikan wajib menyediakan persekitaran kerja yang selamat dan sihat.
Pekerja juga wajib menjaga keselamatan diri dan orang lain.
Bahagian penting:
Seksyen 15: Tanggungjawab majikan
Seksyen 24: Tanggungjawab pekerja
2. Akta Kilang dan Jentera 1967 (AKJ 1967)
(Factories and Machinery Act 1967 – FMA 1967)
Mengawal selia penggunaan dan penyelenggaraan jentera serta mesin berat di tempat kerja.
Mesin dan peralatan mesti didaftarkan dan diselenggara secara berkala.
Melindungi pekerja daripada risiko kecederaan akibat mesin.
3. Peraturan (Penggunaan dan Piawaian Pendedahan Bahan Kimia Berbahaya kepada Kesihatan) 2000
Mengurus bahan kimia yang boleh membahayakan kesihatan, seperti pencair, pelarut, dan bahan pembersih.
Bahan kimia mesti dilabel, disimpan, dan digunakan dengan betul.
Mengelakkan pendedahan yang boleh menyebabkan keracunan, kebakaran, atau letupan.
4. Akta Perkhidmatan Bomba 1988
Berkaitan dengan keselamatan kebakaran di premis dan bengkel.
Menetapkan syarat penggunaan alat pemadam api, sistem amaran kebakaran, dan laluan kecemasan.
Pemeriksaan dan kelulusan daripada Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia (JBPM) adalah wajib.
Pemahaman dan pematuhan kepada akta keselamatan ini sangat penting agar kemalangan dan kecederaan dapat dielakkan di bengkel. Setiap individu—sama ada pelajar mahupun guru—bertanggungjawab memastikan keselamatan dipelihara sepanjang masa.